Çikolatanın hammaddesi olan kakao, tropikal ormanlarda yetişen oldukça ilginç bir ağacın meyvesinden elde edilir. Bilimsel adı Theobroma cacao olan kakao bitkisi; doğrudan gövdesinde açan küçük çiçekleri, iri ve renkli meyveleri ve bu meyvelerin içindeki kakao çekirdekleriyle diğer birçok meyve ağacından ayrılır.
Peki kakao bitkisi nerede yetişir, Türkiye’de kakao ağacı yetiştirmek mümkün mü, kakao meyvesinin içinde ne vardır ve kakao çekirdeği nasıl çikolataya dönüşür?
İşte kakao bitkisi hakkında merak edilenler.
Kakao Bitkisi Nedir?
Kakao bitkisi, ebegümecigiller olarak bilinen Malvaceae familyasına ait tropikal bir ağaçtır.
Bilimsel adı:
Theobroma cacao L.
“Theobroma” adı yaklaşık olarak “tanrıların yiyeceği” anlamına gelir.
Kakao ağacı doğal yaşam alanında sıcak, nemli ve yağışlı tropikal bölgelerde gelişir. Genellikle büyük tropikal ağaçların oluşturduğu gölgelik altında büyüyebilen bir türdür.
Çikolata, kakao tozu ve kakao yağı üretiminde kullanılan kakao çekirdekleri bu ağacın meyvelerinin içerisinde bulunur.
Kakao Ağacı Nasıl Görünür?
Kakao ağacı herdem yeşil bir bitkidir. Yani uygun iklim koşullarında yıl boyunca yapraklarını koruyabilir.
Bitkinin dikkat çeken özellikleri arasında şunlar bulunur:
- Parlak ve geniş yapraklar
- Gençken kırmızımsı renkte olabilen yeni yapraklar
- Gövde ve kalın dallar üzerinde oluşan küçük çiçekler
- Sarı, turuncu, kırmızı veya farklı tonlarda olabilen iri meyveler
- Meyvelerin içinde beyaz posa ile çevrili kakao çekirdekleri
Doğal ve ticari yetiştirme koşullarına göre ağacın boyu değişebilir. Kakao üretiminde ağaçların bakım ve hasadı kolaylaştıracak biçimde yönetilmesi yaygındır.
Kakao Çiçeğinin İlginç Özelliği: Gövdeden Açması
Kakao ağacının en dikkat çekici özelliklerinden biri çiçeklerinin genç sürgünlerin ucunda değil, doğrudan ana gövde ve kalın dallar üzerinde oluşabilmesidir.
Bu botanik özelliğe kauliflori adı verilir.
Kakao ağacında çok sayıda küçük çiçek meydana gelebilir. Çiçeklerin renkleri beyazdan açık pembeye kadar değişebilir.
Ancak açan her çiçek kakao meyvesine dönüşmez.
Kakao Çiçeklerini Ne Tozlaştırır?
Kakao ağacının çiçekleri oldukça küçüktür.
Doğal ortamda bu çiçeklerin tozlaşmasında özellikle küçük sinek benzeri böceklerin önemli rol oynadığı bilinir.
Seralarda yetiştirilen kakao ağaçlarında doğal tozlaştırıcıların bulunmaması nedeniyle zaman zaman elle tozlaştırma uygulanabilir.
Bu durum, kakao ağacını ev ortamında yetiştirmenin neden meyve almak açısından zor olduğunu da açıklar.
Kakao Meyvesi Nasıl Olur?
Kakao meyvesi, ağacın gövdesi veya kalın dalları üzerinde gelişir.
Çeşidine ve olgunluk durumuna göre meyvenin rengi:
- Yeşil
- Sarı
- Turuncu
- Kırmızı
- Kırmızımsı mor
tonlarında olabilir.
Olgun kakao meyvesi kalın bir kabuğa sahiptir.
Meyve açıldığında içerisinde beyazımsı, yumuşak bir posa ve bu posanın içinde kakao çekirdekleri görülür.
Bir kakao meyvesinde çoğunlukla birkaç düzine çekirdek bulunabilir.
İşte çikolatanın yolculuğu bu çekirdeklerle başlar.
Kakao Çekirdeği Meyveden Çıktığında Çikolata Gibi midir?
Hayır.
Meyvenin içerisinden yeni çıkarılmış kakao çekirdeği bildiğimiz çikolata aromasına sahip değildir.
Çikolatanın karakteristik aroması büyük ölçüde kakao çekirdeklerinin hasattan sonra geçirdiği işlemler sırasında gelişir.
Bu nedenle kakao meyvesini açıp içindeki çekirdeği doğrudan yemek ile çikolata tüketmek aynı şey değildir.
Kakao Çekirdeğinden Çikolata Nasıl Yapılır?
Kakao meyvesinin hasat edilmesi yalnızca sürecin başlangıcıdır.
1. Kakao meyveleri hasat edilir
Olgunlaşan meyveler ağaçtan alınır ve kabukları açılır.
2. Çekirdekler çıkarılır
Meyvenin içindeki çekirdekler, onları çevreleyen beyaz posa ile birlikte çıkarılır.
3. Fermantasyon yapılır
Kakao çekirdekleri belirli bir süre fermantasyona bırakılır.
Bu aşama çikolatanın gelecekteki aroma özelliklerinin gelişmesinde büyük önem taşır.
4. Çekirdekler kurutulur
Fermantasyondan sonra kakao çekirdeklerinin nem oranını azaltmak için kurutma işlemi uygulanır.
5. Kavurma işlemi yapılır
Kurutulmuş çekirdekler işleme tesislerinde kavrulur.
Kavurma, kakao aromasının belirginleşmesine yardımcı olur.
6. Kabuk ayrılır
Kavrulmuş çekirdeklerin dış kabukları ayrılır ve geriye kakao parçaları, yani kakao nibleri kalır.
7. Kakao öğütülür
Kakao nibleri öğütüldüğünde yoğun ve yağlı bir kakao kütlesi elde edilir.
Bu ürün daha sonra çikolata, kakao yağı ve kakao tozu gibi farklı ürünlerin hazırlanmasında kullanılabilir.
Kakao Nerede Yetişir?
Kakao ağacının doğal kökeni tropikal Amerika’ya dayanır.
Doğal yayılış alanı Orta ve Güney Amerika’nın tropikal bölgelerini kapsar.
Günümüzde ise kakao dünyanın farklı tropikal bölgelerinde ticari olarak yetiştirilmektedir.
Kakao üretimi yapılan bölgeler arasında:
- Batı Afrika
- Orta ve Güney Amerika
- Güneydoğu Asya
- Bazı Pasifik adaları
bulunur.
Fildişi Sahili ve Gana başta olmak üzere Batı Afrika ülkeleri dünya kakao üretiminde çok önemli bir konuma sahiptir.
Kakao Bitkisi Hangi İklimde Yetişir?
Kakao gerçek anlamda bir tropikal iklim bitkisidir.
Başarılı gelişim için yalnızca sıcak hava yeterli değildir. Sıcaklığın yanında yüksek nem, düzenli su ve uygun toprak koşulları da gerekir.
Genel olarak kakao yetiştiriciliğinde:
- Sıcaklıkların yaklaşık 18°C’nin altına uzun süre düşmemesi
- Çok yüksek sıcaklık stresinden korunması
- Yüksek hava neminin bulunması
- Yağışın yıl içerisine dengeli dağılması
- Toprağın nemli fakat iyi drene olması
önemlidir.
Kakao, uzun süreli soğuklara ve dona karşı hassastır.
Kakao Bitkisi Kaç Derecede Yetişir?
Kakao sıcak koşulları sever.
Yetiştiricilikte yaklaşık 18–32°C aralığındaki sıcaklıklar uygun kabul edilebilir.
Kew Gardens’ta yetiştirilen kakao ağaçları ise örneğin gündüz yaklaşık 22–24°C, gece ise yaklaşık 18°C sıcaklıkta tutulmaktadır.
Ancak sıcaklık tek başına yeterli değildir.
Kakao için özellikle yüksek nem kritik öneme sahiptir.
Kakao Ağacı Güneşi Sever mi?
Kakao ağacı tropikal bölgelerde yetişmesine rağmen özellikle genç döneminde çok sert ve doğrudan güneş altında tutulması gereken bir bitki değildir.
Doğada tropikal ormanların alt tabakalarında yetişebildiğinden filtrelenmiş ışık ve kısmi gölge koşullarına uyumludur.
Genç kakao fidanlarının aşırı güneşten korunması özellikle önemlidir.
Ticari kakao yetiştiriciliğinde bu nedenle muz, meyve veya farklı gölge ağaçlarının kullanıldığı tarımsal ormancılık sistemlerine rastlanır.
Kakao Ağacı Ne Kadar Nem İster?
Yüksek hava nemi kakao için oldukça önemlidir.
Ticari yetiştiricilik kaynaklarında yaklaşık %75–90 bağıl nem aralığına rastlanabilir.
Normal bir evin içindeki kuru hava, özellikle kalorifer veya klima kullanılan ortamlarda kakao bitkisi için yetersiz kalabilir.
Bu nedenle kakao evde yetiştirilecekse nem koşullarının kontrol edilmesi gerekir.
Kakao Bitkisinin Toprağı Nasıl Olmalı?
Kakao ağacı:
- Organik madde bakımından zengin
- Derin
- Hava alabilen
- Suyu tamamen içinde tutmayan
- Fakat nemini koruyabilen
topraklarda daha iyi gelişir.
Kök bölgesinde sürekli su birikmesi sorun oluşturabilir.
Kew Gardens kakao ağaçlarını kum, mil ve kil içeren tınlı bir yetiştirme ortamını organik maddelerle zenginleştirerek yetiştirmektedir.
Kakao Bitkisi Nasıl Sulanır?
Kakao ağacı kuraklığa dayanıklı bir bitki olarak düşünülmemelidir.
Toprağın tamamen kuruyup uzun süre kuru kalması bitkiyi strese sokabilir.
Ancak sürekli su içinde kalan kökler de sağlıklı değildir.
Bu nedenle temel kural:
Toprağı düzenli olarak nemli tutmak fakat kökleri suya boğmamaktır.
Sulama sıklığı;
- Sıcaklığa
- Hava nemine
- Saksı büyüklüğüne
- Toprak yapısına
- Bitkinin büyüklüğüne
göre değişmelidir.
Takvime bağlı sulama yerine toprağın durumunu kontrol etmek daha doğru bir yöntemdir.
Kakao Bitkisi Evde Yetişir mi?
Evet, kakao bitkisi uygun koşullar sağlanırsa saksıda süs bitkisi olarak yetiştirilebilir.
Ancak normal bir salon bitkisi kadar kolay değildir.
Evde kakao yetiştirmenin en büyük zorlukları:
- Yüksek nem ihtiyacı
- Sürekli sıcak ortam gereksinimi
- Soğuğa karşı hassas olması
- Büyük bir bitkiye dönüşebilmesi
- Meyve için uygun tozlaşmanın gerekmesi
olarak sıralanabilir.
Bitki büyüyebilir ve sağlıklı yapraklar oluşturabilir; fakat ev ortamında kakao meyvesi almak çok daha zordur.
Evde Kakao Bitkisinin Bakımı Nasıl Yapılır?
Işık
Aydınlık fakat özellikle genç bitkiler için yakıcı öğle güneşinden korunan bir yer tercih edin.
Sıcaklık
Bitkiyi soğuk hava akımlarından koruyun. Tropikal yapısı nedeniyle düşük sıcaklıklarda gelişimi olumsuz etkilenebilir.
Nem
Yüksek hava nemi sağlayın. Çok kuru iç mekân havasından kaçının.
Toprak
Organik madde bakımından zengin ve iyi drene olan bir karışım kullanın.
Sulama
Toprağı hafif nemli tutun ancak saksı tabağında sürekli su bırakmayın.
Saksı
Altında mutlaka drenaj delikleri bulunan bir saksı tercih edin.
Türkiye’de Kakao Yetişir mi?
Türkiye’nin açık alan iklimi ticari kakao yetiştiriciliği için genel olarak uygun değildir.
Bunun temel nedeni kakaonun:
- Yıl boyunca sıcaklık istemesi
- Dona karşı hassas olması
- Çok yüksek nem gerektirmesi
- Tropikal yağış düzenine uyum sağlamış olmasıdır.
Türkiye’nin en sıcak bölgelerinde bile kış koşulları ticari kakao üretimi açısından önemli bir sınırlamadır.
Ancak ısıtılan, nemi ve sıcaklığı kontrol edilen bir sera veya kış bahçesinde kakao bitkisinin yetiştirilmesi mümkündür.
Burada bitkinin yaşaması ile ekonomik ölçekte kakao üretimi yapılmasını birbirinden ayırmak gerekir.
Türkiye’de hobi amacıyla kakao ağacı yetiştirilebilir; fakat açık alanda geniş ölçekli kakao üretimi için uygun doğal koşullar bulunmaz.
Kakao Ağacı Saksıda Meyve Verir mi?
Teorik olarak uygun büyüklükte bir kapta ve çok iyi kontrol edilen koşullarda çiçeklenme ve meyve oluşumu mümkün olabilir.
Ancak pratikte oldukça zordur.
Bitkinin:
- Yeterince olgunlaşması
- Doğru ışığı alması
- Yüksek nemde tutulması
- Sağlıklı gelişmesi
- Çiçek oluşturması
- Çiçeklerinin başarılı şekilde tozlaştırılması
gerekir.
Doğal tozlaştırıcıların bulunmadığı kapalı ortamlarda elle tozlaştırma gerekebilir.
Bu nedenle evde yetiştirilen kakaodan mutlaka meyve alınacağı düşünülmemelidir.
Kakao ile Kakao Tozu Aynı Şey mi?
Hayır.
Kakao, ağacı, meyveyi veya kakao çekirdeklerinden elde edilen ürünlerin genelini ifade etmek için kullanılabilir.
Kakao tozu ise işlenmiş kakao çekirdeklerinden elde edilen belirli bir üründür.
Kakao çekirdeklerinin işlenmesi sonucunda farklı ürünler elde edilir:
- Kakao nibleri
- Kakao kütlesi
- Kakao yağı
- Kakao tozu
- Çikolata
Bu nedenle marketten alınan kakao tozu kakao meyvesinin doğrudan öğütülmüş hali değildir.
Kakao Yağı Nereden Elde Edilir?
Kakao çekirdekleri doğal olarak önemli miktarda yağ içerir.
Çekirdeklerin işlenmesi sırasında elde edilen bu yağ kakao yağı olarak adlandırılır.
Kakao yağı;
- Çikolata üretiminde
- Şekerleme sektöründe
- Kozmetik ürünlerinde
- Bazı kişisel bakım ürünlerinde
kullanılır.
Çikolatanın ağız sıcaklığında erimesini sağlayan özelliklerde kakao yağının önemli bir payı vardır.
Kakao Nib Nedir?
Kakao nibleri, kavrulmuş kakao çekirdeklerinin kabukları çıkarıldıktan sonra kalan küçük parçalardır.
Henüz şeker veya süt eklenmediği için klasik sütlü çikolatadan oldukça farklı, yoğun ve acımsı bir tada sahiptir.
Kakao nibleri çikolata üretim sürecinin temel hammaddelerinden biridir.
Kakao Bitkisi Hakkında İlginç Bilgiler
Kakao ağacı yalnızca çikolatanın kaynağı olmasıyla değil, botanik özellikleriyle de oldukça ilginçtir.
Çiçekleri gövdeden çıkar
Kakao ağacı kauliflori adı verilen özellik sayesinde çiçeklerini ve daha sonra meyvelerini doğrudan gövde üzerinde oluşturabilir.
Her çiçek meyve olmaz
Ağaç çok sayıda küçük çiçek açmasına rağmen bunların yalnızca küçük bir bölümü başarıyla tozlaşıp meyveye dönüşebilir.
Meyvesinin içinde beyaz posa vardır
Kakao çekirdekleri meyvenin içinde doğrudan kuru halde bulunmaz. Beyaz, yumuşak bir posa ile çevrilidir.
Çikolata tadı ağaçtan hazır çıkmaz
Yeni çıkarılmış kakao çekirdeklerinin bildiğimiz çikolata aromasını kazanması için fermantasyon, kurutma ve kavurma gibi işlemlerden geçmesi gerekir.
Tropikal orman bitkisidir
Kakao, sıcaklık kadar nem ve su düzenine de bağımlıdır. Bu nedenle dünyanın her sıcak bölgesinde kolayca yetiştirilemez.
Adı “tanrıların yiyeceği” anlamına gelir
Theobroma cins adı Yunanca kökenlidir ve “tanrıların yiyeceği” anlamını taşır.
Kakao Bitkisi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Kakao bitkisi nerede yetişir?
Kakao doğal olarak tropikal Amerika kökenlidir. Günümüzde Batı Afrika, Orta ve Güney Amerika ile Güneydoğu Asya’nın sıcak ve nemli bölgelerinde yetiştirilmektedir.
Kakao ağacı Türkiye’de yetişir mi?
Açık alanda ticari kakao üretimi için Türkiye’nin iklimi uygun değildir. Ancak sıcaklık ve nemin kontrol edildiği sera veya kapalı ortamlarda hobi amacıyla yetiştirilebilir.
Kakao ağacı evde yetişir mi?
Evet. Yüksek nem, sıcaklık, uygun ışık ve düzenli bakım sağlanırsa saksıda yetiştirilebilir. Ancak ev ortamında meyve almak zordur.
Kakao bitkisi güneşi sever mi?
Aydınlık ortam sever ancak özellikle genç kakao ağaçları yoğun ve yakıcı güneşten korunmalıdır. Doğal yaşam alanında büyük ağaçların altında kısmi gölgede gelişebilir.
Kakao ağacı soğuğa dayanıklı mı?
Hayır. Kakao tropikal bir bitkidir ve düşük sıcaklıklara, özellikle dona karşı hassastır.
Kakao meyvesinin içinde ne var?
Meyvenin içerisinde beyazımsı posa ile çevrili çok sayıda kakao çekirdeği bulunur.
Kakao çekirdeği doğrudan çikolata mıdır?
Hayır. Çekirdeklerin fermantasyon, kurutma, kavurma ve öğütme gibi işlemlerden geçmesi gerekir.
Kakao ağacı neden gövdesinden meyve verir?
Kakao ağacında kauliflori adı verilen botanik özellik bulunur. Çiçekler eski odun dokusu üzerinde, yani gövde ve kalın dallarda gelişebilir. Meyveler de bu noktalarda oluşur.
Kakao meyvesi yenir mi?
Kakao meyvesinin çekirdeklerini çevreleyen beyaz posa yenilebilir. Ancak ticari açıdan asıl değerli bölüm kakao çekirdekleridir.
Kakao ağacının çiçeklerini ne tozlaştırır?
Doğal ortamda küçük sinek benzeri böcekler önemli tozlaştırıcılardır. Sera koşullarında elle tozlaştırma yapılabilir.
Kakao ağacı hangi toprakta yetişir?
Derin, organik maddece zengin, iyi drene olan ve nemini koruyabilen toprakları tercih eder.
Kakao ağacı çok su ister mi?
Kakao düzenli nem ister ancak köklerin sürekli su içinde kalması doğru değildir. Toprak nemli tutulmalı ve iyi drenaj sağlanmalıdır.
Sonuç
Kakao bitkisi (Theobroma cacao), dünyanın en sevilen gıdalarından biri olan çikolatanın kaynağı olmasının ötesinde son derece ilginç bir tropikal ağaçtır.
Gövdesinden çıkan minik çiçekleri, doğrudan dallar üzerinde büyüyen iri meyveleri ve bu meyvelerin içerisindeki kakao çekirdekleri bitkiye kendine özgü bir görünüm kazandırır.
Kakao ağacı yüksek sıcaklık, bol nem ve düzenli su isteyen gerçek bir tropikal bitkidir. Bu nedenle Türkiye’de açık alanda ticari olarak yetiştirilmesi uygun olmasa da kontrollü sera ve iç mekân koşullarında hobi amacıyla yetiştirilebilir.
Bir parça çikolataya baktığımızda gördüğümüz son ürün oldukça basit görünse de arkasında tropikal bir ağaçtan başlayıp hasat, fermantasyon, kurutma, kavurma ve öğütmeye kadar uzanan oldukça uzun bir yolculuk vardır.
Bir Cevap Yazın