Kedi nanesi, bilimsel adıyla Nepeta cataria, ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasına ait aromatik bir bitkidir. İngilizcede catnip adıyla tanınan bu bitki, özellikle kedilerde oluşturduğu ilginç davranışsal tepkiler nedeniyle dünya çapında bilinir.
Kedi nanesinin yaprak ve gövdelerinde bulunan nepetalakton adlı doğal bileşik, bazı kedilerin bitkiyi kokladıktan sonra yuvarlanmasına, sürtünmesine, hareketlenmesine veya tam tersine sakinleşmesine neden olabilir.
Ancak önemli bir ayrım var:
Kedi nanesi (Nepeta cataria) ile kedi otu (Valeriana officinalis) aynı bitki değildir.
Türkçede bu iki bitkinin isimleri zaman zaman birbirinin yerine kullanıldığı için internette önemli bir kavram karmaşası oluşmuştur.
Kedi Nanesi Nedir?
Nepeta cataria, Avrupa ve Asya kökenli olduğu kabul edilen, zamanla dünyanın farklı bölgelerine yayılmış çok yıllık otsu bir bitkidir.
Nane ile aynı familyada yer aldığı için yaprakları aromatiktir.
Bitkinin genel özellikleri şöyledir:
| Özellik | Kedi Nanesi |
|---|---|
| Bilimsel adı | Nepeta cataria |
| İngilizce adı | Catnip |
| Familyası | Lamiaceae |
| Bitki tipi | Çok yıllık otsu bitki |
| Etken bileşik | Nepetalakton |
| Kullanım alanı | Özellikle kediler için çevresel zenginleştirme |
| Yetiştirme | Bahçe ve uygun saksılarda |
| Çiçekleri | Küçük, genellikle beyaz-açık tonlarda |
Kedi Nanesi Kedileri Neden Etkiler?
Kedi nanesinin en dikkat çekici özelliği kedilerde oluşturabildiği davranışsal tepkidir.
Bunun başlıca nedeni bitkide bulunan nepetalaktondur.
Kedi bitkiyi kokladığında nepetalakton burundaki koku sistemiyle etkileşime girer. Hassas kedilerde bunun ardından oldukça karakteristik davranışlar görülebilir.
Kedi:
- Bitkiyi yoğun şekilde koklayabilir.
- Başını ve yanaklarını bitkiye sürtebilir.
- Yerde yuvarlanabilir.
- Daha oyuncu hâle gelebilir.
- Koşmaya başlayabilir.
- Bitkiyi yalayabilir veya çiğneyebilir.
- Bazı durumlarda daha sakin görünebilir.
Catnip’in kediler üzerindeki etkisi bilimsel çalışmalarda da araştırılmıştır ve nepetalakton bu tepkiyle ilişkilendirilen temel bileşiklerden biridir.
Her Kedi Kedi Nanesinden Etkilenir mi?
Hayır.
Kedi nanesini koklayan her kedinin yuvarlanmasını veya hareketlenmesini beklememek gerekir.
100 evcil kedinin incelendiği bir araştırmada yaklaşık her üç kediden biri catnip’e tepki vermedi. Aynı araştırmada bazı catnip’e yanıt vermeyen kedilerin silver vine gibi farklı bitkilere tepki verdiği görüldü.
Dolayısıyla kediniz kedi nanesine hiç ilgi göstermiyorsa bu tek başına anormal bir durum değildir.
Kedi Nanesinin Kediler İçin Faydaları Nelerdir?
Burada “fayda” kelimesini tıbbi tedavi anlamında kullanmamak gerekir.
Kedi nanesini daha çok kedilerin yaşam alanında kullanılabilen bir çevresel zenginleştirme aracı olarak değerlendirmek daha doğru olur.
1. Oyun Davranışını Teşvik Edebilir
Kedi nanesine tepki veren kedilerde hareketlilik ve oyun davranışı görülebilir.
Bu nedenle az miktarda kurutulmuş kedi nanesi oyuncaklarda kullanılabilir.
Özellikle evde yaşayan kediler için farklı kokular ve oyuncaklar sunmak çevresel çeşitliliğin bir parçası olabilir.
2. Oyuncakları Daha İlgi Çekici Hâle Getirebilir
Bazı kedi oyuncaklarının içerisinde kurutulmuş catnip bulunmasının nedeni budur.
Normalde ilgilenmediği bir oyuncağın üzerine catnip kokusu geldiğinde kedi oyuncağı:
- Koklayabilir,
- Patileriyle tutabilir,
- Isırabilir,
- Üzerinde yuvarlanabilir.
Böylece eski oyuncakların yeniden ilgi çekici hâle gelmesi mümkün olabilir.
3. Tırmalama Alanlarına Yönlendirmede Kullanılabilir
Kediniz koltuk yerine tırmalama tahtasını kullanmayı öğreniyorsa kedi nanesinin kokusu bazı kedilerin ilgisini istenen bölgeye çekmeye yardımcı olabilir.
Az miktarda kurutulmuş catnip tırmalama tahtasının üzerine uygulanabilir.
Ancak bunun her kedide işe yarayacağının garantisi yoktur.
4. Çevresel Zenginleştirme Sağlayabilir
Ev kedilerinin çevresinde farklı güvenli kokular, oyunlar ve keşfedilecek alanlar bulunması önemlidir.
Bilimsel araştırmalarda da catnip, kediler için olfaktör (kokuya dayalı) çevresel zenginleştirme seçeneklerinden biri olarak ele alınmaktadır.
Kedi Nanesi Kediler İçin Güvenli mi?
Bu konuda eski yazımızdaki “tamamen güvenlidir ve hiçbir yan etkisi yoktur” ifadesini özellikle kaldırıyoruz.
Kedi nanesi yaygın olarak kullanılan bir ürün olmakla birlikte fazla tüketilmesi uygun değildir.
ASPCA, Nepeta cataria’nın fazla miktarda alınması durumunda kedilerde kusma ve ishal görülebileceğini; bazı kedilerde uyarıcı, bazılarında ise yatıştırıcı etki ortaya çıkabileceğini belirtiyor.
Bu nedenle kedi nanesini kedinin sınırsız miktarda yiyebileceği şekilde bırakmak yerine ölçülü ve gözetimli kullanmak daha mantıklıdır.
Kedinizde kusma, ishal veya olağandışı bir davranış fark ederseniz kullanmayı bırakıp veteriner hekime danışın.
Kedi Nanesi Nasıl Kullanılır?
Kedi nanesi farklı biçimlerde kullanılabilir.
En yaygın seçenekler:
Kurutulmuş kedi nanesi:
Oyuncağın veya tırmalama alanının üzerine çok az miktarda serpilebilir.
Catnip içeren oyuncaklar:
Kurutulmuş bitki oyuncakların içerisine yerleştirilebilir.
Taze bitki:
Evde veya bahçede Nepeta cataria yetiştirilebilir.
Kedinin ürüne verdiği tepki gözlemlenmelidir.
Daha fazlasını vermek daha güçlü veya daha faydalı bir etki sağlayacağı anlamına gelmez.
Kedi Nanesi Ne Kadar Süre Etki Eder?
Kedi nanesine tepki veren kedilerde davranış genellikle uzun süre devam etmez.
Cornell Üniversitesi’nin aktardığı bilgilere göre tipik catnip tepkisi ortalama olarak 15 dakikadan kısa sürebilir ve ardından kedinin bir süre bitkiye karşı ilgisi azalabilir.
Bu nedenle kediniz birkaç dakika önce büyük ilgi gösterdiği oyuncağı bir anda görmezden gelirse şaşırmayın.
Kedi Nanesi Bağımlılık Yapar mı?
Mevcut bilimsel veriler catnip’in kedilerde bağımlılık oluşturduğunu desteklemiyor.
Catnip ve benzeri bitkilerin kediler üzerindeki etkilerini inceleyen araştırmalarda da bağımlılık potansiyelini destekleyen bilimsel kanıt bulunmadığı belirtiliyor.
Yine de bu, kedinin sürekli ve sınırsız miktarda tüketmesine izin verilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Kedi nanesini günlük beslenmenin bir parçasından ziyade ara sıra kullanılan bir çevresel zenginleştirme materyali olarak düşünmek daha doğru olacaktır.
Kedi Nanesi Yavru Kedileri Etkiler mi?
Yavru kedilerin catnip’e verdiği tepki yetişkin kedilerden farklı olabilir.
Çok küçük yavrular kedi nanesine hiç ilgi göstermeyebilir. Kediniz büyüdükçe verdiği tepkinin değişmesi mümkündür.
Bu nedenle yavru bir kedinin catnip’e tepki vermemesi, ileride de vermeyeceği anlamına gelmez.
Kedi Nanesi İnsanlarda Kullanılır mı?
Nepeta cataria’nın insanlarda geleneksel kullanım geçmişi bulunmaktadır.
Ancak burada özellikle dikkatli olmak gerekiyor.
Kedi nanesinin insanlarda:
- Uykusuzluğu tedavi ettiği,
- Migreni geçirdiği,
- Bağışıklığı güçlendirdiği,
- Ağrı tedavisi sağladığı,
- Akneyi tedavi ettiği
gibi kesin ifadeler kullanmak mevcut bilimsel kanıtlarla desteklenmemektedir.
İnsanlarda Nepeta cataria’nın tıbbi kullanımını destekleyen klinik veriler oldukça sınırlıdır. Bu nedenle geleneksel kullanımlar ile kanıtlanmış tıbbi etkileri birbirinden ayırmak gerekir.
Özellikle hamilelik, emzirme, düzenli ilaç kullanımı veya kronik hastalık söz konusuysa bitkisel ürünlerin kullanımı konusunda sağlık uzmanına danışılmalıdır.
Kedi Nanesi Sivrisinekleri Uzaklaştırır mı?
İlginç biçimde Nepeta cataria yalnızca kediler açısından araştırılmıyor.
Bitkide bulunan nepetalaktonun bazı böcekler üzerinde uzaklaştırıcı etkisi üzerine bilimsel çalışmalar bulunuyor.
Araştırmalar nepetalaktonun böceklerde belirli duyusal mekanizmaları etkileyerek uzaklaştırıcı davranış oluşturabildiğini gösteriyor.
Ancak laboratuvar araştırmalarını evde hazırlanan kedi nanesi ürünlerinin onaylı böcek kovucularla aynı korumayı sağlayacağı şeklinde yorumlamamak gerekir.
Kedi Nanesi ile Kedi Otu Aynı mı?
Hayır. İşte bu yazının en önemli bölümlerinden biri.
Türkiye’de iki farklı bitki “kedi otu” adıyla karıştırılabiliyor.
| Kedi Nanesi | Kedi Otu | |
|---|---|---|
| Bilimsel adı | Nepeta cataria | Valeriana officinalis |
| İngilizce | Catnip | Valerian |
| Familya | Lamiaceae | Caprifoliaceae |
| Öne çıkan kısmı | Yaprak ve gövde | Özellikle kök |
| Kedilerle ilişkisi | Catnip tepkisiyle ünlü | Bazı kedilerin ilgisini çekebilir |
| Temel bileşik | Nepetalakton | Farklı aktif bileşikler |
| Aynı bitki mi? | ❌ | ❌ |
İşin ilginç tarafı, Valeriana officinalis de bazı kedilerin ilgisini çekebilir.
100 kedi üzerinde gerçekleştirilen araştırmada kedilerin yaklaşık yarısının valerian köküne tepki verdiği bildirilmiştir. Bu durum iki bitkinin aynı olduğu anlamına gelmez; botanik olarak tamamen farklı bitkilerdir.
Kedi Nanesi Evde Yetiştirilebilir mi?
Evet. Nepeta cataria uygun koşullarda bahçede veya saksıda yetiştirilebilir.
Bitki nane ailesinden geldiği için aromatik yapraklara sahiptir ve çiçekleri tozlaştırıcı böcekleri de çekebilir.
Evde kedi nanesi yetiştiriyorsanız kedinizin bitkiye erişimini kontrol etmek iyi olabilir. Bazı kediler bitkiyle o kadar yoğun ilgilenebilir ki üzerine yatıp dallarını kırabilir.
Sık Sorulan Sorular
Kedi nanesi ile catnip aynı şey mi?
Evet. Catnip, Nepeta cataria bitkisinin İngilizce yaygın adıdır.
Kedi nanesi ile Valeriana officinalis aynı mı?
Hayır. Nepeta cataria ve Valeriana officinalis farklı familyalara ait iki ayrı bitkidir.
Bütün kediler kedi nanesini sever mi?
Hayır. Bilimsel araştırmalarda bazı kedilerin catnip’e hiç tepki vermediği görülmüştür.
Kedi nanesi kediyi sakinleştirir mi?
Tepki kediden kediye değişebilir. Bazı kediler hareketlenirken bazıları daha sakin görünebilir. Bu nedenle catnip’i bir sakinleştirici ilaç olarak değerlendirmek doğru değildir.
Kedi nanesi yenir mi?
Kediler bitkiyi yalayabilir veya küçük miktarlarda çiğneyebilir. Ancak fazla tüketim kusma veya ishale yol açabileceğinden sınırsız tüketimine izin verilmemelidir.
Kedi nanesi bağımlılık yapar mı?
Mevcut bilimsel veriler catnip’in kedilerde bağımlılık oluşturduğunu göstermemektedir.
Kedim kedi nanesine tepki vermiyor, neden?
Bu normal olabilir. Catnip’e verilen tepki kediler arasında farklılık gösterir ve bazı kediler hiç yanıt vermez.
Sonuç
Kedi nanesi (Nepeta cataria), kediler üzerindeki sıra dışı etkisiyle tanınan aromatik bir bitkidir. İçeriğindeki nepetalakton bazı kedilerde yuvarlanma, sürtünme, oyun oynama ve hareketlenme gibi karakteristik davranışlara yol açabilir.
Ancak her kedi aynı tepkiyi göstermez ve kedi nanesinin “kediler için tamamen zararsız” olduğunu söylemek de doğru değildir. Fazla tüketildiğinde mide-bağırsak sorunları görülebileceğinden ölçülü kullanılmalıdır.
Ve en önemlisi: Nepeta cataria (kedi nanesi/catnip) ile Valeriana officinalis (kedi otu/valerian) aynı bitki değildir.
Bir Cevap Yazın