Göktürk yazısı, yaygın adıyla Orhun alfabesi, Eski Türkçe’nin yazıya geçirilmesinde kullanılan başlıca sistemlerdendir. Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarının okunması Türk dil tarihi açısından dönüm noktasıdır. Bu yazı sisteminin çözülüşündeki belirleyici gelişme, Danimarkalı dilbilimci Vilhelm (Wilhelm) Thomsen’in 1893’te bazı işaretlerin ses değerlerini çözerek yazıtların Türkçe olduğunu göstermesidir.
Göktürk alfabesi nedir?
Orhun veya Eski Türk runik yazısı olarak anılan bu yazı, tarihî Türkçe metinlerde kullanılmıştır. ‘Runik’ benzetmesi işaretlerin şekline dayanır; Germen runik yazısı ile aynı dil veya aynı kökenli alfabe olduğu anlamına gelmez. Yazıtlarda kullanılan işaretlerin sayısı ve sınıflandırılması kaynağa ve varyantlara göre değişebilir; her metinde tam olarak aynı harf listesinin bulunduğunu varsaymak yanıltıcıdır.
Orhun Yazıtları nerede bulunur?
Başlıca Orhun anıtları bugünkü Moğolistan’da, Orhun Vadisi çevresindedir. Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtları 8. yüzyıla tarihlenir; Tonyukuk yazıtları başka bir konumdadır. Bu metinler yöneticilerin siyasi faaliyetleri, mücadeleleri ve topluma seslenişleri hakkında bilgi sunar.
Çözülmeden önce araştırmacılar neler biliyordu?
Göktürk harfleri çağdaş Latin veya Arap alfabesinin doğrudan karşılığı gibi okunamaz. 19. yüzyıl araştırmacıları işaretlerin yönünü, tekrar eden dizilerini ve anıtların tarihî bağlamını karşılaştırıyordu. Kül Tigin ile Bilge Kağan anıtlarında Çince metinlerin bulunması, bağlam oluşturmak açısından önemliydi; fakat Türkçe işaretlerin her birinin sesini doğrudan Çince bölümden çıkarmak mümkün değildi. Yazı sisteminin çözümü için dil bilgisinin, özel adların ve metin içi tekrarların birlikte incelenmesi gerekiyordu.
Yazıtların varlığı Avrupalı ve Rus araştırmacılar tarafından çeşitli keşif ve belgelerle duyuruldu. 19. yüzyılda özellikle saha araştırmaları, kopyalar ve iki dilli bölümlerin incelenmesi, işaretlerin çözümü için önemli malzeme sağladı. Bir yazıtın bulunması, yazı dilinin hemen okunabildiği anlamına gelmez.
1893: Vilhelm Thomsen’in çözümü
Danimarkalı dilbilimci Thomsen, bazı tekrarlanan işaret gruplarını Türk tarihiyle ilişkili adlarla karşılaştırarak ses değerlerini belirlemede ilerledi. ‘Türk’ ve ‘Tengri’ gibi sözcükler çözümün sembolik örnekleri arasında yer alır. Yöntemin gücü, tek bir işareti tahmin etmekten çok, bulunan okumaların başka satırlarda da anlamlı sonuç verip vermediğini sınamasındaydı. Ardından metnin tamamının yayımlanması ve diğer araştırmacıların okumalarıyla karşılaştırılması yıllar içinde gelişti.
Thomsen, bazı yazıtlardaki Çince bölümler ile Türkçe yazı işaretlerini karşılaştırdı; tekrar eden unvan, isim ve ses yapılarını inceledi. 15 Aralık 1893’te Kopenhag’daki bir bildiriyle metinlerin Türkçe olduğunu ve yazı sistemini çözümlediğini açıkladı. İlk çalışmasını 1894’te, kapsamlı incelemesini ise 1896’da yayımladı. Bu tarih ve eser bilgileri TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Thomsen maddesinde yer alır.
Vasiliy Radloff’un katkısı
Rus Türkolog Vasiliy Radloff (Wilhelm Radloff), Orhun ve Yenisey yazıtlarının incelenmesi, kopyalarının yayımlanması ve Türk dili üzerine çalışmalarıyla önemli katkı yaptı. Yazı sisteminin çözülmesi tek kişinin tek günde bütün metni eksiksiz çevirmesinden ibaret değildir; saha araştırması, kayıt ve dil karşılaştırması uzun bir araştırma sürecidir.
Yazıtlar neden Türk dili tarihi için önemlidir?
Bir yazıtın metnini okurken onun yalnızca dil bilgisi kaynağı olmadığını da hatırlamak gerekir: yönetici söylemi, siyasî ilişkiler ve toplumsal hafıza hakkında birinci elden ifadeler sunar. Buna karşılık yazıtlardaki her anlatı bağımsız olarak doğrulanmış tarihî olay sayılmaz; yazıtları, dönemin anlatı geleneği ve diğer arkeolojik-tarihî kanıtlarla birlikte okumak daha sağlıklı olur.
Bu metinler Eski Türkçe’nin dil yapısının, kelime hazinesinin ve dönemin siyasi düşüncesinin anlaşılmasına katkı sağlar. ‘Türk’ adının tarihî bağlamda kullanımı, yöneticilerle halk arasındaki ilişki ve bağımsızlık üzerine söylem gibi konular yazıtlarda incelenebilir. Yazıtlardan bugüne kadar bütün Türk dillerinin değişmeden kaldığı sonucu çıkarılamaz.
Göktürk alfabesi hakkında yanlış bilinenler
- ‘Bu işaretler Viking alfabesidir’: Görsel benzerlik, aynı alfabe kullanıldığı anlamına gelmez.
- ‘1893’te taşlar keşfedildi’: 1893 çözüm duyurusunun tarihidir, taşların tamamının ilk keşif tarihi değildir.
- ‘Bütün Türk tarihini üç yazıt anlatır’: Yazıtlar çok değerli kaynaklardır ama farklı kaynaklarla birlikte okunmalıdır.
- ‘Harf sayısı tek ve tartışmasızdır’: Yazı sistemi ve işaret varyantları farklı akademik sayımlarla ele alınabilir.
Sık sorulan sorular
Göktürk yazısını kim çözdü? 1893’te Vilhelm Thomsen temel ses değerlerini çözerek yazıtların Türkçe olduğunu gösterdi.
Göktürk alfabesi hangi yönde okunur? Birçok Orhun metni sağdan sola yazılmıştır; metne ve yazıtın yüzüne göre yönü değerlendirmek gerekir.
Yazıtlar hangi döneme aittir? Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk anıtları 8. yüzyıl Türk tarihinin başlıca yazılı kaynaklarıdır.
Sonuç
Orhun yazısını çözmek, işaretleri kelimelere dönüştürmekten fazlasıydı: Eski Türkçe metinlerin kendi diliyle yeniden okunabilmesini sağladı. Thomsen’in 1893 bildirisi ve sonraki araştırmalar bu tarihin merkezindedir.


Bir yanıt yazın