Satürn, bilim insanlarını şaşırtan yeni bir atmosfer olayıyla yeniden gündemde. NASA/ESA Hubble Uzay Teleskobu ile yapılan gözlemler, gezegenin güney kutbunu çevreleyen 10 kenarlı dev bir atmosferik dalganın varlığını ortaya çıkardı.
Bilim insanlarının “decagon” olarak adlandırdığı bu yapı, Satürn’ün güney yarımküresinde şimdiye kadar tespit edilen ilk büyük ve düzenli çokgen biçimli jet akımı yapısı olarak dikkat çekiyor.
Keşifle ilgili araştırma hakemli bilim dergisi Science Advances’ta yayımlandı.
Satürn’ün Güney Kutbunda 10 Kenarlı Dev Dalga
Satürn aslında geometrik atmosfer yapıları konusunda bilim dünyasının uzun zamandır yakından takip ettiği bir gezegen.
Gezegenin kuzey kutbunda, Voyager uzay araçlarının 1980’lerdeki gözlemlerinden beri bilinen ünlü altıgen atmosfer yapısı bulunuyor.
Ancak güney kutbunda şimdiye kadar buna benzer kalıcı ve düzenli bir yapı tespit edilmemişti.
Hubble’ın 2023 yılından itibaren gerçekleştirdiği gözlemlerin incelenmesi sonucunda güney kutbunun çevresinde 10 kenarlı dev bir dalga yapısının gelişmeye başladığı belirlendi.
Araştırmacılara göre yapı Satürn’ün güçlü jet akımlarından birinin içerisinde bulunuyor ve atmosferin birden fazla katmanına uzanıyor.
Yapının Bir Kenarı 16 Bin Kilometreden Uzun
Keşfin boyutları da oldukça dikkat çekici.
Gözlemlere göre 10 kenarlı yapının yalnızca bir kenarı yaklaşık 16.700 kilometreyi aşabiliyor.
Bu mesafe, Dünya’nın yaklaşık 12.742 kilometrelik çapından bile daha büyük.
Araştırmacılar yapının Satürn’ün güney kutbu çevresinde devasa bir alanı kapladığını belirtiyor.
Ancak kuzey kutbundaki ünlü altıgen ile yeni keşfedilen güneydeki yapı arasında önemli bir fark bulunuyor.
Kuzeydeki altıgen onlarca yıldır oldukça kararlı biçimde gözlenirken, güneydeki 10 kenarlı yapının hâlâ gelişiyor ve değişiyor olabileceği düşünülüyor.
Hubble Verileri Keşfi Doğruladı
Satürn’ün eksen eğikliği nedeniyle gezegenin kutup bölgelerinin Dünya’dan gözlemlenebilirliği zaman içerisinde değişiyor.
Güney yarımküre yeniden daha iyi gözlemlenebilir hâle geldikçe astronomlar burada daha önce görülmeyen dalgalanmalar fark etmeye başladı.
2024 yılında amatör astronomlar Trevor Barry ve Jean-Paul Oger, güney kutbu çevresindeki sıra dışı dalgalanmalara dikkat çekti.
Daha sonra Hubble Uzay Teleskobu’nun yüksek çözünürlüklü verileri incelendi.
Hubble gözlemleri yapının aslında 2023 yılına kadar uzanan izlerini ortaya çıkardı ve 10 kenarlı atmosferik yapının varlığını doğruladı.
Bir Amatör Astronom Keşifte Önemli Rol Oynadı
Araştırmanın en dikkat çekici ayrıntılarından biri ise keşfe profesyonel gözlemevlerinin yanı sıra amatör astronomların da katkıda bulunması oldu.
Avustralya’nın Broken Hill kentinde yaşayan Trevor Barry, kendi kurduğu gözlemevinden yıllardır Satürn’ü takip ediyor.
Barry, 2024 yılında Satürn’ün güney kutbunda sıra dışı bir dalgalanma fark etti ve elde ettiği görüntüleri bilim insanlarıyla paylaştı.
Bu gözlemler daha sonra Hubble verileriyle birlikte değerlendirildi.
Barry de keşfin yayımlandığı bilimsel araştırmanın ortak yazarlarından biri oldu.
Amatör astronomların sürekli gözlem yapabilmesi özellikle önemli. Hubble gibi büyük teleskoplar Satürn’ü kesintisiz izleyemediği için Dünya üzerindeki gözlemcilerin topladığı uzun süreli veriler, gezegen atmosferindeki değişimlerin fark edilmesine yardımcı olabiliyor.
Satürn Neden Çokgen Şekiller Oluşturuyor?
Bilim insanlarının şimdi yanıtlamaya çalıştığı en büyük sorulardan biri bu.
Satürn’ün kuzey kutbundaki altıgen yapı yaklaşık 40 yıldır gözleniyor.
Şimdi güney kutbunda 10 kenarlı başka bir yapının ortaya çıkması, bu tür geometrik atmosfer olaylarının nasıl meydana geldiğine ilişkin yeni sorular doğurdu.
Araştırmacılar yapıların gezegen atmosferindeki son derece güçlü jet akımları ve dalgalar arasındaki etkileşim sonucunda oluşabileceğini düşünüyor.
Yeni keşfedilen 10 kenarlı yapı yaklaşık 400 km/saat hızındaki bir jet akımının içerisinde bulunuyor. Çokgen yapının kendisi ise Satürn’ün dönüşüne göre çok daha yavaş hareket ediyor.
Yeni Yapı Kalıcı Olacak mı?
Şimdilik bunun cevabı bilinmiyor.
Bilim insanları güney kutbundaki yapının kuzeydeki altıgen gibi onlarca yıl boyunca varlığını sürdürüp sürdürmeyeceğini belirlemek için Satürn’ü izlemeye devam edecek.
NASA araştırmacıları gelecekte Hubble Uzay Teleskobu ve James Webb Uzay Teleskobu ile gerçekleştirilecek gözlemlerin yapının nasıl oluştuğunun anlaşılmasına yardımcı olabileceğini belirtiyor.
Araştırmalar aynı zamanda yalnızca Satürn’ü değil, Güneş Sistemi’ndeki dev gaz gezegenlerinin atmosferlerinde meydana gelen sıra dışı hava olaylarını anlamamıza da katkı sağlayabilir.
Satürn’ün kuzey kutbundaki altıgen onlarca yıldır gezegenin en gizemli özelliklerinden biri olarak kabul ediliyordu. Güney kutbunda ortaya çıkan 10 kenarlı yeni yapı ise halkalı gezegenin atmosferinde keşfedilmeyi bekleyen daha pek çok sır olabileceğini gösteriyor.
Kaynaklar
NASA – Hubble Space Telescope
Science Advances – A decagon wave around Saturn’s south pole
ABC News Australia – Trevor Barry ve Satürn gözlemleri
University of Leicester – Saturn decagon araştırması
Bir yanıt yazın