Anadolu’nun yüzyıllardır anlatılan halk inanışları arasında en dikkat çekici figürlerden biri Alkarısıdır. Özellikle lohusa kadınlar ve yeni doğan bebeklerle ilişkilendirilen Alkarısı; farklı bölgelerde Al Karısı, Albastı, Albasması, Al Ana veya Al gibi isimlerle anılabilir.
Peki Alkarısı nedir? İnsanlar neden Alkarısı’ndan korunmak için çeşitli gelenekler geliştirmiştir? Bu inanış yalnızca Anadolu’ya mı özgüdür?
Bu yazıda Alkarısı inanışını tarihsel ve kültürel yönleriyle ele alıyoruz.
Alkarısı Nedir?
Alkarısı, Türk ve Anadolu halk inanışlarında özellikle doğumdan sonraki lohusalık dönemindeki kadınlara ve yeni doğan çocuklara zarar verdiğine inanılan doğaüstü bir varlık olarak tasvir edilir.
Alkarısı hakkındaki anlatılar bölgeden bölgeye değişir. Bu nedenle tek ve değişmez bir Alkarısı tasvirinden söz etmek mümkün değildir.
Bazı anlatılarda uzun saçlı ve ürkütücü görünümlü bir kadın olarak betimlenirken, bazı yörelerde farklı biçimlere girebildiğine inanılır.
Alkarısı anlatılarının ortak noktalarından biri ise doğum ve lohusalık dönemiyle bağlantılı olmasıdır.
Önemli: Alkarısı ve albasması bilimsel olarak kanıtlanmış varlıklar veya olaylar değildir. Burada anlatılanlar halk kültürü, folklor ve geleneksel inanışlar kapsamında değerlendirilmelidir.
Alkarısı ile Albasması Aynı Şey mi?
Günümüzde bu iki kavram zaman zaman birbirinin yerine kullanılsa da halk anlatılarında küçük bir ayrım görülebilir.
Alkarısı, olaya neden olduğuna inanılan doğaüstü varlığın adıdır. Albasması veya albastı ise bu varlığın lohusa kadına musallat olduğuna inanılan durumu ifade edebilir.
Ancak Türkiye’nin farklı bölgelerinde kullanılan kelimeler ve bunlara yüklenen anlamlar değişebildiği için kesin bir ayrım yapmak her zaman mümkün değildir.
Alkarısı Nasıl Tasvir Edilir?
Alkarısı’nın görünüşü hakkında Anadolu’nun farklı bölgelerinde birbirinden farklı anlatılar bulunur.
Halk hikâyelerinde Alkarısı kimi zaman:
- Uzun ve dağınık saçlı,
- Kırmızı renklerle ilişkilendirilen,
- Korkutucu görünümlü,
- İnsan biçimine benzeyen,
- Geceleri ortaya çıktığı düşünülen
bir varlık olarak betimlenir.
Bazı anlatılarda ise Alkarısı’nın yalnızca insan biçiminde olmadığı, farklı canlıların görünümüne girebildiği ileri sürülür.
Bunların tamamı folklorik anlatılardır ve yöreden yöreye farklılaşabilir.
Alkarısı Neden Lohusa Kadınlarla İlişkilendirilir?
Alkarısı inanışının merkezinde doğumdan sonraki dönem bulunur.
Geçmişte doğum günümüze kıyasla çok daha riskliydi. Modern hastanelerin, antibiyotiklerin, gelişmiş doğum yöntemlerinin ve bugünkü tıbbi bilginin bulunmadığı dönemlerde anne ve bebek sağlığını tehdit eden birçok durumun nedeni insanlar tarafından tam olarak bilinmiyordu.
Açıklanamayan hastalıklar, yüksek ateş, halsizlik, kanama, enfeksiyonlar veya psikolojik değişimler zaman zaman doğaüstü inanışlarla açıklanabiliyordu.
Alkarısı ve albasması anlatıları da bu tarihsel ortam içerisinde değerlendirilmelidir.
Günümüzde doğum sonrasında yaşanan fiziksel veya psikolojik belirtiler Alkarısı gibi folklorik açıklamalarla değil, tıbbi açıdan değerlendirilmelidir. Lohusa bir kadında yüksek ateş, aşırı kanama, nefes darlığı, bayılma, şiddetli ağrı, bilinç değişikliği veya ciddi ruhsal belirtiler görülmesi durumunda sağlık hizmetine başvurulmalıdır.
Alkarısı’ndan Korunmak İçin Neler Yapıldığına İnanılırdı?
Anadolu’da Alkarısı’ndan korunmak amacıyla uygulandığı anlatılan çok sayıda gelenek vardır.
Bunların en bilineni kırmızı renk kullanılmasıdır.
Bazı yörelerde lohusa kadının başına kırmızı kurdele bağlanması, yatağının çevresinde kırmızı renkli eşyalar bulundurulması veya çeşitli koruyucu nesnelerin kullanılması gelenek hâline gelmiştir.
Lohusa kadının yalnız bırakılmaması da yaygın uygulamalardan biridir.
Bu uygulamalar günümüzde de bazı ailelerde gelenek olarak devam edebilir. Ancak bunların Alkarısı veya herhangi bir doğaüstü varlığa karşı koruyucu olduğuna ilişkin bilimsel kanıt bulunmamaktadır.
Lohusa Şerbeti ve Kırmızı Rengin Alkarısı ile İlişkisi Var mı?
Lohusalık kültüründe kırmızı rengin oldukça belirgin bir yeri vardır. Kırmızı kurdeleler, kırmızı örtüler ve kırmızı renkli lohusa şerbeti Türkiye’nin farklı bölgelerinde doğum geleneklerinin parçası hâline gelmiştir.
Ancak bütün lohusalık geleneklerinin doğrudan Alkarısı inanışından kaynaklandığını söylemek doğru değildir.
Kırmızı renk Türk kültüründe canlılık, güç, kan, yaşam ve korunma gibi farklı sembolik anlamlarla ilişkilendirilebildiğinden, doğum geleneklerindeki kullanımının birden fazla kültürel kaynağı bulunabilir.
Alkarısı İnanışı Nerelerde Görülür?
Alkarısı yalnızca tek bir Anadolu bölgesine ait bir inanış değildir.
Türkiye’nin farklı bölgelerinde benzer hikâyelere rastlanırken Türk dünyasının ve Orta Asya’nın çeşitli topluluklarında da Albastı, Albaslı, Almastı gibi benzer adlarla anılan folklorik varlık ve inanışlar bulunmaktadır.
İsimler, özellikler ve hikâyeler toplumdan topluma değişebilir.
Bu geniş coğrafi yayılım, Alkarısı anlatılarının yalnızca yerel bir korku hikâyesi olarak değil, Türk halk kültürü ve daha geniş Avrasya folkloru içerisinde incelenmesine olanak sağlar.
Alkarısı Gerçek mi?
Bilimsel açıdan Alkarısı’nın gerçek bir varlık olduğuna ilişkin herhangi bir kanıt bulunmamaktadır.
Alkarısı bir halk inanışı ve folklor figürüdür.
Ancak burada ilginç olan, Alkarısı’nın fiziksel olarak gerçek olup olmamasından çok insanların yüzyıllar boyunca neden böyle bir anlatıya ihtiyaç duyduğudur.
Doğum, geçmiş toplumlar için hem büyük bir mutluluk hem de ciddi belirsizlikler taşıyan bir süreçti. Anne veya bebeğin aniden hastalanması, davranış değişiklikleri ya da açıklanamayan ölümler toplumların bunlara kültürel açıklamalar geliştirmesine yol açabiliyordu.
Bu nedenle Alkarısı anlatıları aynı zamanda geçmiş toplumların doğum, hastalık, korku ve bilinmeyenle kurduğu ilişkinin izlerini taşır.
Alkarısı ve Uyku Felci Arasında Bağlantı Var mı?
Halk arasında gece yaşanan bazı korkutucu deneyimler zaman zaman Alkarısı veya farklı doğaüstü varlıklarla ilişkilendirilebilir.
Özellikle kişinin uyanık olduğunu düşündüğü hâlde hareket edememesi, göğsünde baskı hissetmesi veya odada başka bir varlık bulunduğunu düşünmesi uyku felci sırasında görülebilen deneyimler arasındadır.
Ancak Alkarısı inanışını bütünüyle uyku felciyle açıklamak doğru değildir. Çünkü Alkarısı folkloru yalnızca gece yaşanan deneyimlerden değil; doğum, lohusalık, hastalık ve çeşitli geleneklerden oluşan çok daha geniş bir kültürel yapıdır.
Türk Mitolojisinde Alkarısı’nın Yeri
Alkarısı için doğrudan yalnızca “Türk mitolojisindeki bir karakter” demek yerine onu Türk halk inanışları ve folkloru içerisinde değerlendirmek daha doğru olur.
Çünkü elimizdeki Alkarısı anlatılarının önemli bölümü sözlü kültür yoluyla aktarılmıştır.
Bir köyde anlatılan Alkarısı hikâyesi başka bir bölgedeki hikâyeden oldukça farklı olabilir. Sözlü kültürün doğası gereği hikâyeler nesiller boyunca aktarılırken yeni ayrıntılar kazanmış veya bazı özelliklerini kaybetmiştir.
Bu durum Alkarısı’nı folklor araştırmaları açısından daha da ilginç hâle getirir.
Alkarısı Efsanesi Neden Günümüze Kadar Yaşadı?
Alkarısı anlatısının uzun süre yaşamasında birkaç unsur etkili olmuş olabilir.
Doğum gibi insan hayatının en önemli olaylarından biriyle bağlantılı olması, hikâyenin kuşaktan kuşağa aktarılmasını kolaylaştırmıştır. Ayrıca korku içeren hikâyeler sözlü kültürde güçlü biçimde hatırlanır.
Bunun yanında bazı gelenekler zaman içerisinde ilk anlamlarını kaybetse bile yaşamaya devam eder.
Bugün bir aile lohusa kadına kırmızı kurdele bağlarken bunu Alkarısı’ndan korunmak için değil, yalnızca aileden gördüğü bir doğum geleneğini sürdürmek amacıyla yapabilir.
Böylece inanış zayıflasa bile ona bağlı kültürel uygulamalar yaşamaya devam edebilir.
Alkarısı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Alkarısı ne demek?
Alkarısı, Türk ve Anadolu halk inanışlarında özellikle lohusa kadınlar ve yeni doğan bebeklerle ilişkilendirilen doğaüstü bir folklor figürüdür.
Albasması nedir?
Albasması, geleneksel halk inanışlarında Alkarısı’nın lohusa kadına zarar vermesi veya musallat olması şeklinde yorumlanan durumu ifade eden isimlerden biridir.
Alkarısı gerçek midir?
Alkarısı’nın gerçek bir doğaüstü varlık olduğuna ilişkin bilimsel kanıt bulunmamaktadır. Kavram folklor ve halk inanışları kapsamında değerlendirilir.
Alkarısı neden kırmızı renkten korkar?
Bazı halk anlatılarında kırmızı rengin Alkarısı’na karşı koruyucu olduğuna inanılmıştır. Bu nedenle lohusalık geleneklerinde kırmızı kurdele ve benzeri nesnelere rastlanabilir. Bunun bilimsel bir temeli yoktur.
Alkarısı yalnızca Türkiye’de mi anlatılır?
Hayır. Anadolu’nun yanı sıra Türk dünyasının ve çevre coğrafyaların çeşitli halk geleneklerinde Albastı, Almastı ve benzeri isimlere sahip anlatılar bulunmaktadır.
Alkarısı ile cin aynı şey midir?
Halk anlatılarında bu kavramlar zaman zaman birbirine yaklaştırılsa da Alkarısı kendine özgü özellikleri ve özellikle lohusalıkla ilişkisi bulunan ayrı bir folklor figürü olarak ele alınabilir.
Sonuç
Alkarısı, Türk halk kültürünün en eski ve dikkat çekici inanışlarından biri olarak günümüze kadar ulaşmıştır. Özellikle lohusa kadınlar ve yeni doğan bebeklerle ilişkilendirilen bu figür; Albasması, Albastı ve farklı yöresel isimlerle kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.
Bugün bilimsel açıdan Alkarısı’nın gerçek bir varlık olduğuna dair kanıt bulunmasa da anlatının kültürel değeri devam etmektedir.
Alkarısı efsanesi bize yalnızca eski bir korku hikâyesini değil; geçmişte insanların doğumu, hastalıkları, anneliği ve açıklayamadıkları olayları nasıl anlamlandırmaya çalıştıklarını da gösterir.
Bu nedenle Alkarısı, doğaüstü bir iddiadan ziyade Anadolu’nun ve Türk dünyasının zengin sözlü kültür mirasının bir parçası olarak ele alınmalıdır.
Bir Cevap Yazın