Yarasaların evrimsel geçmişiyle ilgili uzun süredir devam eden tartışmaya, şimdiye kadarki en kapsamlı genom çalışmalarından biri yeni bir yön verdi. Bat1K projesi kapsamında 103 yarasa türünün yüksek kaliteli genomları incelendi; araştırmacılar bu verileri fosil kayıtları ve anatomik özelliklerle birlikte değerlendirdi. Sonuçlar, yarasaların ve memelilerde gerçek anlamda güçle uçuşun kökeninin yaklaşık 60–65 milyon yıl önce Avrupa’ya uzanmış olabileceğini gösteriyor.
103 tür ve 21 yarasa ailesi aynı çalışmada
Nature’da yayımlanan çalışma, bugün yaşayan 21 yarasa ailesinin tamamından örnekler içeriyor. Araştırmada kullanılan 103 türün 42’si için yeni, kromozom düzeyinde genom dizilimleri oluşturuldu. Böylece araştırmacılar yalnızca tek tek genlere değil, yarasa genomlarının büyük ölçekli yapısına ve farklı soyların birbirleriyle ilişkilerine de bakabildi.
Bu geniş veri seti, daha önce bazı genetik çalışmaların neden birbiriyle çelişen yarasa soy ağaçları ürettiğini açıklamaya da yardımcı oldu. Araştırma ekibi, farklı genom bölgelerinin evrimsel geçmişlerinin her zaman aynı sinyali vermediğini ve bunun geçmişteki sınıflandırmaları zorlaştırmış olabileceğini belirtiyor.
Köken için Avrupa güçlü aday oldu
Çalışmanın en dikkat çekici sonucu, yarasaların coğrafi kökeniyle ilgili. Daha önceki araştırmalarda Kuzey Amerika, Afrika ve Asya farklı dönemlerde olası başlangıç noktaları olarak öne çıkmıştı. Yeni çalışmada ise genom verileri, fosiller ve kıtaların geçmişteki konumlarını hesaba katan biyocoğrafya modelleri birlikte kullanıldı.
Bu modellemeye göre yarasaların ortak atasının Geç Paleosen döneminde Avrupa’da yaşamış olma olasılığı oldukça yüksek çıktı. Araştırmacılar analizlerinde Avrupa kökeni için yüzde 99,2’lik bir posterior olasılık bildirdi. Bu sonuç, “yarasaların kesin olarak Avrupa’da doğduğu” anlamına gelmiyor; ancak mevcut genom ve fosil verileri birlikte değerlendirildiğinde Avrupa’yı şu an için en güçlü aday haline getiriyor.
Uçuş ve ekolokasyonun hikâyesi de değişebilir
Yarasalar, aktif kanat çırparak uçabilen tek memeli grubu. Ayrıca birçok tür, çevresini ses dalgalarıyla algılayan ekolokasyon sistemini kullanıyor. Yeni analizde fosil türlerin soy ağacındaki yeri de yeniden değerlendirildi. Özellikle Vielasia adlı fosil yarasanın konumu, gırtlaktan üretilen ekolokasyonun günümüzdeki ana yarasa grupları çeşitlenmeden önce ortaya çıkmış olabileceğine işaret ediyor.
Bu bulgu önemli; çünkü uçuş ile ekolokasyonun yarasa evriminde hangi sırayla ve ne kadar yakın dönemlerde geliştiği uzun zamandır tartışılıyor. Yeni çalışma, bu iki özelliğin yarasaların çok erken evrimsel tarihinde birbirine yakın biçimde ortaya çıkmış olabileceği görüşünü güçlendiriyor.
Bat1K neden önemli?
Bat1K projesinin amacı, yaşayan bütün yarasa türleri için kromozom düzeyinde referans genomlar oluşturmak. İlk büyük aşamanın tamamlanmasıyla ortaya çıkan veri seti yalnızca yarasaların kökenini araştırmak için değil; uzun yaşam, bağışıklık sistemi, virüslere tolerans, kış uykusu ve ekolokasyon gibi sıra dışı özelliklerin genetik temellerini anlamak için de kullanılabilecek.
Yarasalar vücut büyüklüklerine kıyasla dikkat çekici derecede uzun yaşayabiliyor ve bazı türler çeşitli virüslerle belirgin hastalık belirtileri göstermeden yaşayabiliyor. Bu nedenle yeni genom koleksiyonu, evrimsel biyolojinin yanı sıra yaşlanma, bağışıklık ve karşılaştırmalı genomik çalışmalarında da önemli bir kaynak olabilir.
Sonuç kesin hüküm değil, güçlü bir yeni çerçeve
Araştırmacılar yarasaların fosil kayıtlarının hâlâ sınırlı olduğuna dikkat çekiyor. Uçabilmeleri, tarih boyunca kıtalar arasında yayılmalarını kolaylaştırdığı için günümüzde yaşayan türlerin dağılımından yola çıkarak köken bölgesini belirlemek de oldukça zor. Bu nedenle Avrupa sonucu, yeni fosiller veya daha geniş veri setleriyle ileride yeniden sınanabilir.
Yine de 103 türün genomunu, 44 eski fosili ve yüzlerce anatomik özelliği aynı analiz çerçevesinde bir araya getiren çalışma, yarasaların yaklaşık 60 milyon yılı aşan evrimsel geçmişini anlamak için bugüne kadarki en kapsamlı adımlardan biri olarak öne çıkıyor.
Kaynaklar
- Nature: Morales, A. E. ve çalışma arkadaşları, “Reference genomes and fossils revise bat family phylogeny and biogeography”, 23 Eylül 2026. Araştırmayı görüntüle.
- Nature, Cilt 658 Sayı 8134: “Family secrets”, 1 Ekim 2026. Nature’ın bu haftaki kapak konusu, 103 yarasa genomunu ve çalışmanın evrimsel sonuçlarını özetliyor. Sayıyı görüntüle.
Bir Cevap Yazın