Yeni Nesil Niş Blog Sitesi : Bitki Bakımı, Gezi Rehberi, Teknoloji, Sanat, Burç Yorumları, Özel Yaşam ve Lezzetli Tarifler – Hepsi mutlucicekler.com’da seni bekliyor! Yeni Nesil Niş Blog Sitesi : Bitki Bakımı, Gezi Rehberi, Teknoloji, Sanat, Burç Yorumları, Özel Yaşam ve Lezzetli Tarifler – Hepsi mutlucicekler.com’da seni bekliyor!

Türklerin Şehircilik Tarihi Değişebilir! Bilge Kağan’ın Kayıp Saray Şehrine Yeni İpucu

Moğolistan'daki Orhun Vadisi, Göktürk yazıtı ve varsayımsal yerleşim izleriyle Bilge Kağan'ın saray şehri araştırmasını anlatan temsili haber kapağı
,

Türklerin şehircilik tarihiyle ilgili yaygın kabuller yeniden tartışmaya açılıyor. Türk akademisyenler Prof. Dr. Gürhan Kirilen ve Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, 13. yüzyıldan kalma tarihî bir açıklamayı modern uydu görüntüleriyle karşılaştırarak Bilge Kağan’ın kayıp saray şehrinin bulunabileceği yere ilişkin dikkat çekici bir konum önerisi geliştirdi. Moğolistan’ın Orhun Vadisi yakınlarındaki Hotont bölgesinde görülen surlu yerleşim izleri, Göktürklerde şehirleşmenin Uygur Kağanlığı’ndan daha önce başlamış olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.

Ancak araştırmanın henüz kanıtlamadığı bir nokta var: Uydu görüntülerinde görülen yapıların Bilge Kağan dönemine ait olduğu arkeolojik kazılarla doğrulanmış değil. Hatta bölgedeki mevcut yapı izlerinin daha geç bir döneme tarihlenmiş olabileceğine ilişkin değerlendirmeler de bulunuyor. Bu nedenle keşfin tarihsel anlamını anlayabilmek için bulgularla henüz yanıtlanmamış soruları birlikte ele almak gerekiyor.

13. yüzyıldan kalma bir şiir notu nasıl yol gösterdi?

Araştırmanın çıkış noktası, 1221-1285 yılları arasında yaşamış Kitan kökenli devlet adamı, âlim ve şair Yelü Zhu‘nun Shuangxi Zuiyin adlı şiir derlemesiydi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı’ndan Prof. Dr. Gürhan Kirilen, bir şiire eklenen açıklama notunda Bilge Kağan’ın saray şehrinden söz edildiğini fark etti.

Yelü Zhu, Moğol İmparatorluğu döneminde Kara Korum ve çevresini tanıyan, Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarıyla da ilgilenmiş bir isimdi. Araştırmacıların dikkatini çeken asıl özellik, metnin yalnızca bir saray şehrinden bahsetmesi değil, bu yerleşimin iki ayrı tarihî noktaya göre konumunu da tarif etmesiydi. Kirilen ile Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Tarih Bölümü’nden Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, bu notu birlikte inceleyerek coğrafi tarife odaklandı.

35 kilometrelik ipucu: Kayıp saray şehri nerede aranıyor?

Yelü Zhu’nun verdiği tarife göre Bilge Kağan’ın Saray Kenti, Kara Korum’un yaklaşık 70 li kuzeybatısında bulunuyordu. Köl Tigin Anıtı ise bu yerleşimin yaklaşık 70 li kuzeydoğusunda kalıyordu. Tarihî Çin uzaklık birimi li burada kabaca 500 metre kabul edildiğinde iki mesafe de yaklaşık 35 kilometreye karşılık geliyor.

Araştırmacılar, Kara Korum ve Köl Tigin Anıtı’nın bilinen konumlarını bu iki ölçüyle eşleştirdi. Böylece arama alanı Moğolistan’ın Arhangay eyaletine bağlı Hotont kasabası ve çevresine daraldı. Bu çalışma, belirsiz bir yer adından hareket etmek yerine yazılı kayıttaki yönleri ve uzaklıkları coğrafi verilerle sınadığı için dikkat çekiyor.

Uydu görüntülerinde ne bulundu?

Google Earth ve farklı uydu görüntüleme platformları üzerinden incelenen Hotont’un kuzeydoğusundaki arazide surlarla çevrili bir kale ya da yerleşim alanını andıran izler görüldü. Araştırma makalesi, bunların arasında merkezde saray işlevi görmüş olabilecek bir yapı ile surların dışında başka bir büyük yapı izini de değerlendiriyor.

Bununla birlikte görüntülerde fark edilen duvar çizgileri, bir yapının işlevini veya inşa edildiği yüzyılı tek başına belirlemez. Bir yerleşimin Bilge Kağan tarafından yaptırıldığını göstermek için mimari katmanlar, tarihlendirilebilir buluntular, yapı tekniği ve arkeolojik bağlamın bir arada incelenmesi gerekir.

Saray kesin olarak bulundu mu? Araştırmanın en önemli sınırı

Hayır; şu aşamada bilimsel olarak kesinleşen şey sarayın kimliği değil, tarihî kaynakla uyumlu bir araştırma alanının önerilmiş olmasıdır. ‘Bilge Kağan’ın Sarayı’ başlıklı özgün makalenin ayrıntıları, bu ayrımı açık biçimde yapmayı gerektiriyor.

Makalede aktarıldığına göre Moğolistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü’nden Enkhtur Altangerel, alandaki mevcut yapı izlerinin yakın zamanda bir Japon ekip tarafından incelendiğini ve Geç Orta Çağ’a tarihlendirildiğini araştırmacılara bildirdi. Altangerel, buna karşın mevcut yapıların altında daha eski bir Göktürk katmanının bulunabileceğini ve bunun ancak arkeolojik incelemeyle anlaşılabileceğini belirtti.

Bu karşı görüş, yeni araştırmanın değerini ortadan kaldırmıyor; fakat başlıktaki ‘değişebilir’ ifadesinin neden önemli olduğunu gösteriyor. Henüz Bilge Kağan’a ait bir saray odası, kitabe veya kesin tarihlendirilmiş saray duvarı bulunduğu açıklanmış değil. Uydu görüntülerindeki izleri ‘kazıyla ortaya çıkarılan Göktürk sarayı’ olarak tanıtmak yanıltıcı olur.

Türklerde şehircilik ilk Uygurlarla mı başladı?

Araştırmanın tarih tartışmalarındaki en önemli etkisi bu soruyla ilgili. Türk şehircilik tarihinin başlangıcı birçok genel anlatıda Uygur Kağanlığı (744-840) ve özellikle Uygurların büyük kentleriyle ilişkilendiriliyor. Uygur döneminde şehir mimarisinin ve yerleşik hayatın önemli biçimde geliştiği biliniyor. Ancak bu, Türk topluluklarının Uygurlardan önce hiçbir kent, kale ya da yerleşim kurmadığı anlamına gelmez.

Kirilen ve Erkoç’un çalışması, Orhun Vadisi’ndeki kimi yerleşimlerin Göktürk Kağanlığı (552-745) dönemine kadar uzanmış olabileceğine dikkat çekiyor. Saray şehri hakkındaki tarihî tarifin gelecekte arkeolojik verilerle desteklenmesi, Türklerin bu coğrafyadaki şehirleşme kronolojisinin yeniden ele alınmasını sağlayabilir.

Burada iki iddiayı ayırmak gerekiyor: ‘Uygurlardan önce şehircilik örnekleri vardı’ görüşü, farklı tarihî ve arkeolojik çalışmalarla zaten tartışılıyordu. ‘Hotont’taki belirli yapı Bilge Kağan’ın sarayıdır’ iddiasının ise henüz doğrudan arkeolojik doğrulaması yok. Yeni araştırma, ikinci soruya cevap ararken ilk tartışmaya da yeni bir tarihî kaynak sunuyor.

Göktürkler yalnızca konargöçer miydi? Orhun Yazıtları ne anlatıyor?

Göktürklerin yaşam biçimi çoğunlukla hareketli hayvancılık ve konargöçerlik üzerinden tanıtılıyor. Fakat araştırmacılar, böyle bir ekonomik ve toplumsal düzenin kalıcı yerleşimlerle aynı anda var olabileceğini vurguluyor. Yönetici sınıfın, askerî merkezlerin veya ticaretle ilişkili toplulukların daha yerleşik bir düzen oluşturmuş olması bütün toplumun tek bir yaşam tarzına sahip olduğu anlamına gelmez.

Orhun Yazıtları’nda geçen Toğu Balık gibi yerleşim ve Amga Korgan gibi kale adları, Göktürklerin yerleşik mekânlara yabancı olmadığını hatırlatıyor. Bu adların varlığı tek başına Hotont’taki yapının kimliğini çözmez; ancak ‘Göktürklerin hiç şehri yoktu’ şeklindeki kesin bir yargıyı zayıflatır.

Bilge Kağan kimdi ve saray şehri neden önemli olabilir?

Bilge Kağan, İkinci Göktürk Kağanlığı’nın en tanınmış hükümdarlarından biridir; 716-734 yılları arasında hüküm sürmüştür. Kardeşi Köl Tigin ve devlet adamı Tonyukuk ile birlikte Türk tarihinin erken yazılı kaynaklarında önemli bir yere sahiptir. Bugün Moğolistan’da bulunan Orhun Yazıtları, bu dönemin siyasetine, yönetim düşüncesine ve toplumsal hayatına ilişkin birinci elden anlatılar içerir.

Bir saray şehrinin varlığının belgelenmesi, yalnızca bir hükümdarın yaşadığı yapının konumunu göstermekle kalmaz; devlet yönetiminin mekânsal düzeni, savunma yapıları, zanaat ve üretim, ulaştırma ve kalıcı yerleşim arasındaki ilişkiyi de inceleme imkânı sağlayabilir. Konuyu daha geniş okumak isteyenler Göktürk Devleti ve hükümdarları ile Orhun Yazıtları rehberlerimize de göz atabilir.

Tonyukuk’un şehirleşmeye karşı çıktığı anlatısı ne söylüyor?

Çin yıllıklarında, Bilge Kağan’ın surlarla çevrili bir şehir kurma düşüncesine Tonyukuk’un karşı çıktığına ilişkin bir anlatı yer alır. Geleneksel yorumlarda bu anlatı bazen Göktürklerde şehirleşmenin gerçekleşmediğinin kanıtı gibi kullanıldı. Oysa bir yönetim tercihi üzerindeki tartışma, bütün bir dönemde hiçbir şehir veya kalıcı yerleşim bulunmadığını kanıtlamaz.

Yeni çalışma, dönemin tarihî metinlerini ve arkeolojik izlerini birlikte okumayı öneriyor. Bir yandan askerî hareketlilik ve konargöçer yaşam sürerken diğer yandan kale, yönetim merkezi ve yerleşimlerin var olabileceği ihtimali daha dikkatli değerlendirilmelidir.

Araştırmayı kimler yaptı, sonuçlar ne zaman yayımlandı?

Çalışma, Prof. Dr. Gürhan Kirilen (Ankara Üniversitesi) ve Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç (Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi) tarafından kaleme alındı. Bilge Kağan’ın Sarayı / The Palace of Bilgä Qaghan başlıklı makale, Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi (TOBİDER) 2026 yılı 10. cilt, 3. sayısında, 217-235. sayfalar arasında yayımlandı. Çalışma 15 Kasım 2026’da gündeme gelirken TRT Haber, akademisyenlerin değerlendirmelerini 17 Kasım’da aktardı.

Dolayısıyla 19 Kasım’da gündemdeki gelişme, o gün başlayan yeni bir kazı değil; yayımlanmış bir tarihî kaynak ve uydu görüntüsü incelemesinin ortaya koyduğu yer önerisidir.

Şimdi hangi araştırmalar yapılmalı?

  • Yüzey araştırması: Hotont çevresindeki duvar izlerinin yerinde belgelendirilmesi ve planlarının çıkarılması.
  • Arkeolojik kazı: Mevcut yapıların altında daha eski yerleşim katmanları bulunup bulunmadığının incelenmesi.
  • Bağımsız tarihlendirme: Seramik, organik kalıntı ve diğer buluntular üzerinden yapı evrelerinin belirlenmesi.
  • Karşılaştırmalı tarih çalışması: Yelü Zhu’nun verdiği yön ve mesafelerin başka tarihî belgeler ve yerel arkeolojik kayıtlarla sınanması.

Türk tarihi açısından neden önemli?

Bu araştırma, Türklerin şehircilik tarihine ilişkin tek bir cümlelik ezberi değiştirmekten daha geniş bir soruyu gündeme getiriyor: Orhun Vadisi’ndeki siyasi merkezlerin ve kalıcı yerleşimlerin geçmişi gerçekte ne kadar eski? Şimdilik elimizde dikkat çekici bir tarihî not, konumlandırılabilen yapı izleri ve kazı gerektiren bir hipotez var.

Eğer ileride yapılacak kazılar Hotont çevresinde Bilge Kağan dönemine ait yapı katmanlarını doğrularsa, Göktürk mimarisi ve devlet merkezleri hakkındaki bilgimiz önemli ölçüde genişleyebilir. Doğrulanmazsa bile Yelü Zhu’nun kaydı, Orhun Vadisi’nin yerleşim tarihini araştırmak için değerli bir tarihî ipucu olmayı sürdürecek.

Kaynaklar

Editör notu: Kapak görseli, tarihî Orhun Vadisi araştırmasını anlatmak üzere hazırlanmış temsili dijital illüstrasyondur. Hotont’taki gerçek kazı alanının fotoğrafı, bir sarayın doğrulanmış planı veya uydu görüntüsü değildir.

📢 Follow / Takip Et !

Follow Mutlu Çiçekler on WordPress.com

🌍 Yazıyı Sosyal Medyada Paylaş • Share This Article


👁️ Bu yazı 92 kişi tarafından okundu.

Bu yazı sana ne hissettirdi?
Görüşünüz bizim için değerli
😍
0
😀
0
😢
0
😡
0
❤️
0
👏
0

Yazar :

Blog Etiketleri



Bir yanıt yazın

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.

Bugün Mutlu Çiçekler’deBugünün seçkisini keşfetBugünün seçkisini keşfet